Merkez Bankası

Merkez Bankası Nedir Ve Görevleri Nelerdir?

Son günlerde en çok konuşulan konular arasında yer alan ve sık sık gündem haline gelen Merkez Bankası ve Merkez Bankası Başkanının görevleri ve yetkilerine bu yazımızda değinmeye çalışacağız. Peki Merkez Bankası ne iş yapar?

Merkez Bankası

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, para ihraç eden, hükümetin para ve kredi politikasını yöneten, devletin iktisadi ve mali
danışmanlığını yapan yasal olarak bağımsız bir kurumdur. Para basma yetkisine sahiptir ve bu yetkiye istinaden bağımsız
olarak para politikasını belirler.

MERKEZ BANKASI
MERKEZ BANKASI

MERKEZ BANKASI NE ZAMAN KURULDU?

İlk para Osmanlı Beyliği döneminde 1326 yılında basılmıştır. O zamanlar sadece kıymetli maden olarak basılan para bugünkü kadar geniş bir kullanım alanına sahip değildi. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla Osmanlı Bankasıyla anlaşma yapılmış ve Osmanlı Bankası 1935 yılına kadar banknot ihraç etme imtiyazına yetkili kılınmıştır. Ancak, genç Türkiye Cumhuriyeti kendisine ait bir merkez bankasının eksikliğini hissetmiştir. Bu amaçla çeşitli ülkelerden yetkililer ve öğretim üyeleri çağrılarak merkez bankasının kurulması için çalışmalara başlanmıştır. Merkez Bankası Haziran 1930 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan 1715 sayılı Merkez Bankası Kanunu’na paralel olarak Merkez Bankası 3 Ekim 1931 tarihinde faaliyete geçmiştir.

Merkez Bankası’nın Resmi Unvanı

Banka’nın unvanı üzerinde özel olarak duruluyor. Banka 1715 sayılı Kanun gereği “Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası” unvanı altında özel hukuk tüzel kişiliğine sahip ve özel sermayenin de katıldığı bir anonim ortaklık olarak kurulduğu vurgulanıyor. Bu düzenleme ile Merkez Bankası’nın devletten ayrı ve bağımsız olduğu hususuna özel bir önem verildiği dile getiriliyor.

Merkez Bankası’nın Hukuki Statüsü

Merkez Bankası’nın hukuki niteliğine baktığımızda kendine has bir hukuki statüsü olduğunu görmekteyiz. TCMB’nin resmi web sitesinde yer aldığı haliyle Merkez Bankası, “1211 sayılı Kanunla anonim şirket olarak kurulmuş ve örgütlenmiş”, “merkezi idare veya hizmet yerinden yönetim kuruluşu ve hatta bağımsız idari otorite olarak nitelendirilmemiş”, “bağlı-ilgili ve ilişkili kuruluş tanımlarının dışında bırakılmış”, “idari hiyerarşi ve vesayetin haricinde tutulmuş”, “Bütçe Kanunlarının kapsamına dâhil edilmemiş” ve böylelikle bağımsızlık olarak ifade edilen bütünüyle kendine özgü bir hukuki statüye sahip bir kurum oluyor.

Merkez Bankası’nın Temel Amacı

Merkez Bankası’nın bugünkü temel amacı, 1980 sonrası gerçekleşen yapısal dönüşümlerin ardından “fiyat istikrarını sağlamak”olarak belirlenmişti.

Peki, nedir bu fiyat istikrarı?

TCMB’nin yaptığı tanıma göre fiyat istikrarı; insanların yatırım, tüketim ve tasarrufa yönelik kararlarında dikkate almaya gerek
duymadıkları ölçüde düşük bir enflasyon oranını ifade ediyor. Bu çerçevede, gelişmiş ülkelerde enflasyon oranının %1 ile %3 aralığında olması öngörülüyor. Söz konusu düşük enflasyon oranının sürdürülmesine yönelik tüm işlemler fiyat istikrarı kapsamına giriyor. Fiyat istikrarının ekonomik büyümeye ve refaha katkı sağlayacağı da ayrıca belirtiliyor.

Merkez Bankası Başkanı

Merkez Bankanı Başkanı, Başkan (Guvernör), Cumhurbaşkanı kararıyla dört yıllık bir dönem için atanır. Bu sürenin sonunda yeniden atanabilir. Başkanın (Guvernör) yüksek öğrenim görmüş, maliye, iktisat ve bankacılık alanlarında bilgi ve tecrübe sahibi olması şarttır.

 

Görev, Temsil ve Yetki

Başkan, en yüksek icra amiri sıfatıyla Bankayı sevk ve idare eder, yurt içinde ve dışında temsil eder.

Başkan ilgili Kanun hükümlerinin ve Banka Meclisi tarafından alınacak kararların yürütülmesini sağlamak, ilgili Kanunla Bankaya
verilen görevlerin ifası için uygun bulacağı tedbirleri almak ve gerekli göreceği hallerde, bunlar hakkında Banka Meclisine
tekliflerde bulunmak ile yetkilidir.

Merkez Bankası’nın Denetimi Nasıl Yapılıyor?

Bir anonim şirket olan Merkez Bankasının denetimi, Banka içi ve dışı denetimler olarak iki şekilde yapılıyor.

İç denetim söz konusu olduğunda Genel Kurul, Bankanın yıllık faaliyetinin denetimini her yıl Banka Meclisini ve Denetleme Kurulunu ibra konusunda karar almak suretiyle gerçekleştiriyor.

Öte yandan, Merkez Bankası Kanunu’nun 42. maddesi gereğince cumhurbaşkanının Banka’nın işlem ve hesaplarını denetlettirme yetkisi mevcut. Bu doğrultuda her yıl nisan ve ekim aylarında Banka’nın uygulayacağı ve uyguladığı para politikaları hakkında cumhurbaşkanına rapor sunuluyor. Bununla birlikte Banka, faaliyetine ilişkin olarak yılda iki defa TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunu bilgilendiriyor. Ayrıca Devlet Denetleme Kurulu’nun yetki alanının Merkez Bankası’nı kapsadığı da belirtiliyor.

Merkez Bankası Görev ve Sorumlulukları

Bankanın Merkez Bankası Kanunu ile düzenlenen görev ve sorumlulukları, 5 temel alana ayrılmaktadır:

1. Fiyat İstikrarı

Merkez Bankasının temel amacı, fiyat istikrarını sağlamaktır. Fiyat istikrarı ile ekonomik kararlarda dikkate almayı
gerektirmeyecek ölçüde düşük bir enflasyon oranı kastedilmektedir. Banka, bu amaç doğrultusunda uygulayacağı para politikasını ve kullanacağı araçları doğrudan kendisi belirler, bir başka deyişle araç bağımsızlığına sahiptir.

2. Finansal İstikrar

Finansal istikrar, Merkez Bankası için destekleyici amaç özelliğine sahiptir. Bu kapsamda Banka, Türkiye’deki finansal sistemin
istikrarı için para ve döviz piyasaları ile ilgili düzenleyici önlemleri almakla sorumludur.

3. Döviz Kuru Rejimi

Ülkemizdeki döviz kuru rejimini Hükûmet ile birlikte belirlemek, biçimlendirmek ve uygulamak; Bankanın bir diğer görevidir.

Bunun yanında, Türkiye’deki altın ve döviz rezervlerini saklamak ve ülke menfaatleri doğrultusunda yönetmekten sorumlu kurum,
yine Merkez Bankasıdır.

4. Banknot Basma ve İhraç İmtiyazı

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 87. maddesine göre para basma yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisine (TBMM) aittir.
Ancak TBMM banknot basma ve ihraç yetkisini süresiz olarak Merkez Bankasına devretmiştir.

5. Ödeme Sistemleri

Merkez Bankası; fonların ve menkul kıymetlerin güvenli ve hızlı bir şekilde aktarılması ve mutabakatının gerçekleştirilmesi
için yeni sistemler kurmak, kurulmuş ve kurulacak sistemlerin kesintisiz işlemesini sağlamak, gözetimini gerçekleştirmek ve
gerekli düzenlemeleri yapmakla yükümlüdür.

Daha detaylı bilgilere Merkez Bankası sitesinden ulaşabilirsiniz. Bknz

Başa dön tuşu